Luận án TS Nguyễn Bình An: Hoàn thiện pháp luật về quyền NLĐ theo Hiến pháp 2013

Hiến pháp 2013 mang nhiều điểm mới quan trọng về quyền con người, quyền công dân, trong đó có quyền lợi người lao động. Các quy định được cụ thể hóa, nhấn mạnh quyền được làm việc, quyền tự do lựa chọn nghề nghiệp, nơi làm việc. Hiến pháp cũng khẳng định quyền được hưởng các điều kiện làm việc công bằng, an toàn, được bảo vệ khỏi các hành vi phân biệt đối xử. Quyền thành lập công đoàn, tham gia hoạt động công đoàn cũng được đề cao. Những điểm mới này tạo cơ sở pháp lý cao nhất để tăng cường bảo vệ quyền NLĐ, đặt ra yêu cầu phải rà soát, sửa đổi các văn bản pháp luật dưới Hiến pháp để tương thích.

Hoàn thiện pháp luật về bảo đảm quyền của người lao động là nhu cầu cấp thiết hiện nay. Tinh thần Hiến pháp 2013 đòi hỏi một hệ thống pháp luật lao động toàn diện, hiệu quả hơn. Pháp luật hiện hành cần được xem xét, bổ sung để kịp thời ứng phó với sự thay đổi của thị trường lao động, hội nhập quốc tế. Việc này giúp bảo vệ quyền lợi người lao động tốt hơn, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Yêu cầu này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cập nhật chính sách lao động, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động. Mục tiêu là xây dựng quan hệ lao động hài hòa.

Từ năm 1945, pháp luật lao động Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ các sắc lệnh ban đầu đến Bộ luật Lao động 1994, 2012 và sửa đổi 2019. Mỗi giai đoạn đều có những đóng góp quan trọng vào việc bảo vệ quyền NLĐ. Đặc biệt, từ sau Đổi mới năm 1986, pháp luật lao động Việt Nam ngày càng tiệm cận với tiêu chuẩn lao động quốc tế. Quá trình này phản ánh sự nỗ lực của Nhà nước trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật tiến bộ. Nó cũng đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường, đồng thời bảo vệ tốt hơn quyền lợi người lao động, tạo ra một quan hệ lao động hài hòa.

Pháp luật lao động hiện hành đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Hệ thống văn bản pháp luật về lao động tương đối đầy đủ, điều chỉnh đa dạng các khía cạnh của quan hệ lao động. Quyền của người lao động về hợp đồng, tiền lương, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, an toàn lao động được quy định rõ ràng. Cơ chế giải quyết tranh chấp lao động cũng từng bước được hoàn thiện. Đặc biệt, vai trò của công đoàn và quyền NLĐ trong việc đại diện, bảo vệ người lao động ngày càng được nhấn mạnh. Những thành tựu này góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, an sinh xã hội lao động.

Bên cạnh thành tựu, pháp luật lao động vẫn còn một số hạn chế. Một số quy định chưa thực sự cụ thể, khó áp dụng trong thực tiễn. Việc thi hành pháp luật đôi khi còn chưa nghiêm minh, hiệu quả. Quyền lợi người lao động trong một số lĩnh vực đặc thù hoặc đối tượng yếu thế chưa được bảo vệ đầy đủ. Pháp luật chưa theo kịp tốc độ phát triển của thị trường lao động, các hình thức lao động mới. Những bất cập này tạo ra kẽ hở, ảnh hưởng đến việc bảo vệ quyền NLĐ. Cải cách luật lao động là cần thiết để khắc phục những tồn tại này, phù hợp với tinh thần Hiến pháp 2013 và tiêu chuẩn lao động quốc tế.

Hiến pháp 2013 đặt ra nhiều yêu cầu đối với việc hoàn thiện pháp luật lao động Việt Nam. Đó là sự cụ thể hóa các quyền cơ bản của người lao động, đảm bảo tính khả thi và hiệu lực của các quy định. Pháp luật phải tạo điều kiện để người lao động phát huy năng lực, được hưởng các phúc lợi xã hội. Yêu cầu này cũng bao gồm việc thúc đẩy quan hệ lao động hài hòa, ổn định, công bằng. Sự tương thích với Hiến pháp là yếu tố cốt lõi để đảm bảo pháp luật lao động mang tính hợp hiến và bền vững. Việc đáp ứng các yêu cầu này là trọng tâm của mọi nỗ lực cải cách luật lao động.

Các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền NLĐ bao gồm: tính đồng bộ, nhất quán của hệ thống pháp luật; tính khả thi, hiệu lực trên thực tế; mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn lao động quốc tế; khả năng giải quyết tranh chấp lao động; và mức độ bảo đảm an sinh xã hội lao động. Ngoài ra, việc pháp luật có tạo điều kiện cho công đoàn và quyền NLĐ được thực hiện đầy đủ cũng là một tiêu chí quan trọng. Các tiêu chí này giúp xác định những lĩnh vực cần ưu tiên trong quá trình hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền NLĐ.

Các tổ chức quốc tế như ILO đã ban hành nhiều công ước, khuyến nghị về tiêu chuẩn lao động quốc tế. Những văn bản này thiết lập khung khổ chung về quyền của người lao động, bao gồm quyền tự do lập hội, quyền thương lượng tập thể, xóa bỏ lao động cưỡng bức, lao động trẻ em, không phân biệt đối xử. Việt Nam là thành viên của nhiều công ước ILO, do đó việc nội luật hóa các tiêu chuẩn này vào pháp luật lao động Việt Nam là cần thiết. Điều này không chỉ nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế mà còn tăng cường bảo vệ quyền NLĐ trong nước, góp phần tạo nên một quan hệ lao động hài hòa.

Từ kinh nghiệm của các nước phát triển, Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học quý giá. Đó là sự cần thiết phải có một cơ chế đối thoại xã hội hiệu quả giữa chính phủ, người sử dụng lao động và công đoàn. Việc tăng cường vai trò của công đoàn và quyền NLĐ trong việc bảo vệ quyền lợi hội viên là rất quan trọng. Các nước cũng chú trọng đến việc xây dựng hệ thống an sinh xã hội lao động toàn diện, linh hoạt. Ngoài ra, cần có các quy định rõ ràng về hợp đồng lao động, tiền lương tối thiểu, an toàn vệ sinh lao động. Những bài học này cung cấp định hướng cho quá trình cải cách luật lao động ở Việt Nam, hướng tới hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền NLĐ theo Hiến pháp 2013.

Các đề xuất cải cách luật lao động bao gồm việc rà soát toàn diện Bộ luật Lao động và các văn bản hướng dẫn. Cần bổ sung các quy định về lao động số, lao động không chính thức để bảo vệ quyền NLĐ trong bối cảnh mới. Việc tăng cường quyền thương lượng tập thể, quyền đình công theo quy định của Hiến pháp cũng là một trọng tâm. Pháp luật cần quy định rõ ràng hơn về cơ chế giải quyết tranh chấp lao động, đảm bảo tính khách quan và nhanh chóng. Cải cách cũng nên tập trung vào việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng không làm suy giảm quyền lợi người lao động. Đảm bảo chính sách lao động công bằng cho mọi đối tượng.

Để tăng cường bảo vệ quyền NLĐ, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật lao động. Nâng cao nhận thức cho cả người lao động và người sử dụng lao động về quyền và nghĩa vụ. Cần đầu tư vào công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật lao động. Đặc biệt, việc mở rộng và nâng cao chất lượng các chính sách an sinh xã hội lao động, như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế là rất cần thiết. Tăng cường vai trò của công đoàn và quyền NLĐ trong việc tham gia giám sát, đại diện, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho thành viên. Việc này góp phần xây dựng một quan hệ lao động hài hòa, bền vững.