Nghiên cứu các cuộc vận động dân chủ Việt Nam 1904-1945 - Nguyễn Thị Thanh Thủy

Tài liệu này định nghĩa rõ các khái niệm cốt lõi. 'Dân chủ' được hiểu không chỉ là quyền tự do cá nhân. Nó còn bao gồm quyền tham gia vào các vấn đề quốc gia. 'Cuộc vận động dân chủ' là tập hợp các hoạt động đòi hỏi quyền dân chủ. 'Phi thực dân hóa' là quá trình một quốc gia thoát khỏi ách đô hộ. Tại Việt Nam, quá trình phi thực dân hóa gắn liền với đấu tranh giành độc lập Việt Nam. Ý thức dân chủ nảy nở song hành cùng khát vọng tự chủ. Khái niệm dân chủ Việt Nam mang đậm bản sắc dân tộc. Nó kết hợp truyền thống với tinh thần tiến bộ.

Nhiều yếu tố chi phối phong trào dân chủ Việt Nam. Chính sách cai trị hà khắc của thực dân Pháp là nguyên nhân trực tiếp. Chúng đàn áp mọi quyền tự do, dân chủ của người Việt. Tình hình thế giới có ảnh hưởng lớn. Các cuộc cách mạng lớn như Cách mạng Tháng Mười Nga truyền cảm hứng. Các trào lưu tư tưởng tiến bộ phương Tây du nhập. Sự biến đổi kinh tế - xã hội cũng đóng vai trò quan trọng. Nền kinh tế thuộc địa tạo ra các tầng lớp mới. Tầng lớp tư sản, tiểu tư sản, công nhân bắt đầu hình thành. Họ mang theo những tư tưởng dân chủ, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam. Sự giao thoa văn hóa làm nảy sinh trí thức mới. Đây là những người tiên phong trong đấu tranh dân chủ và giải phóng dân tộc.

Tư tưởng dân chủ phương Tây du nhập mạnh mẽ vào Việt Nam. Nó đến qua sách báo, qua các trí thức du học. Các nhà Nho duy tân như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh là những người tiên phong. Họ tiếp thu những ý niệm về quyền con người, dân quyền, dân chủ. Tư tưởng này không tách rời khỏi mục tiêu cứu nước. Nó được vận dụng để tìm kiếm mô hình quốc gia độc lập, văn minh. Sự du nhập này làm thay đổi nhận thức chính trị. Nó kích thích tinh thần đấu tranh giành độc lập Việt Nam. Đặc điểm của tư tưởng dân chủ lúc bấy giờ là kết hợp chặt chẽ với duy tân. Mục tiêu là làm cho đất nước hùng mạnh để thoát khỏi ách đô hộ của Pháp.

Các cuộc vận động dân chủ giai đoạn này mang đậm dấu ấn duy tân. Phong trào Duy Tân, Đông Du là những ví dụ điển hình. Các nhà lãnh đạo như Phan Châu Trinh đề xướng cải cách xã hội. Họ yêu cầu chấn hưng kinh tế, giáo dục, văn hóa. Phan Bội Châu lại chủ trương bạo động giành độc lập. Dù khác nhau về phương pháp, họ đều có chung ý thức dân chủ. Họ muốn nâng cao vai trò của người dân. Họ muốn xây dựng một quốc gia có chủ quyền, có hiến pháp. Các phong trào này làm dấy lên tinh thần chủ nghĩa yêu nước Việt Nam. Nó là những nỗ lực đầu tiên định hình con đường giải phóng dân tộc Việt Nam. Chúng tạo ra tiền đề cho các phong trào cách mạng Việt Nam sau này.

Nhiều tổ chức ra đời với mục tiêu dân chủ. Đảng Lập Hiến ở Nam Kỳ đòi hỏi quyền tự do chính trị, báo chí. Các phong trào đòi thả Phan Bội Châu, để tang Phan Châu Trinh thu hút đông đảo người dân. Nguyễn An Ninh lãnh đạo các cuộc vận động thức tỉnh quần chúng. Giáo phái Cao Đài cũng có những hoạt động chính trị đáng kể. Họ tập hợp tín đồ, tạo ra một lực lượng ảnh hưởng. Báo chí công khai đóng vai trò quan trọng. Các tờ báo trở thành diễn đàn tranh luận về dân chủ, xã hội. Trào lưu văn học lãng mạn và văn học hiện thực phê phán cũng góp phần giải phóng con người. Tất cả tạo nên bức tranh phong phú về phong trào dân chủ Việt Nam.

Giai đoạn này chứng kiến sự xuất hiện của các lực lượng chính trị mới. Việt Nam Quốc Dân Đảng là một điển hình. Họ chủ trương dân tộc độc lập, dân quyền tự do. Cuộc khởi nghĩa Yên Bái là đỉnh cao trong hoạt động của họ. Tuy nhiên, sự thất bại đã cho thấy hạn chế. Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời năm 1930. Đây là một bước ngoặt lớn trong phong trào cách mạng Việt Nam. Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Ái Quốc, Đảng Cộng sản đã tập hợp quần chúng. Họ tổ chức các cuộc vận động dân tộc, dân chủ quy mô lớn. Đặc biệt là trong những năm 1936-1939. Đảng Cộng sản Đông Dương dần khẳng định vai trò lãnh đạo. Họ định hướng con đường đấu tranh giành độc lập Việt Nam.

Thế chiến II bùng nổ làm thay đổi cục diện thế giới. Pháp bị Đức chiếm đóng, Nhật Bản độc chiếm Đông Dương. Tình hình này tạo điều kiện thuận lợi cho phong trào cách mạng Việt Nam. Đảng Cộng sản Đông Dương đã nhanh chóng nắm bắt thời cơ. Các Hội nghị Trung ương (6, 7, 8) đưa ra quyết sách quan trọng. Nhiệm vụ giải phóng dân tộc được đặt lên hàng đầu. Các quyền dân chủ, dân sinh được lồng ghép vào mục tiêu độc lập. Nguyễn Ái Quốc trở về nước trực tiếp lãnh đạo. Mặt trận Việt Minh ra đời. Nó tập hợp mọi tầng lớp nhân dân. Sức mạnh đại đoàn kết dân tộc được phát huy tối đa. Đây là bước ngoặt quyết định cho thắng lợi cuối cùng.

Đảng Cộng sản Đông Dương tập trung xây dựng lực lượng. Ở nông thôn, họ tổ chức các đoàn thể cứu quốc. Khu giải phóng, căn cứ địa cách mạng được hình thành. Ở thành thị, họ gây dựng cơ sở trong công nhân, trí thức, tiểu thương. Phong trào chuẩn bị vũ trang, khởi nghĩa từng phần diễn ra. Khi Nhật Bản đầu hàng Đồng minh, thời cơ ngàn năm có một xuất hiện. Lời kêu gọi tổng khởi nghĩa của Nguyễn Ái Quốc được toàn dân hưởng ứng. Cách mạng tháng Tám bùng nổ và thắng lợi nhanh chóng. Đây là cuộc cách mạng dân chủ nhân dân sâu sắc. Nó thể hiện ý chí và nguyện vọng của toàn dân. Thắng lợi này chấm dứt hàng nghìn năm phong kiến và gần trăm năm Pháp thuộc. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Đây là thành quả vĩ đại của đấu tranh giành độc lập Việt Nam và phong trào dân chủ Việt Nam.