Luận án TS: Báo mạng điện tử thực hiện quyền tự do ngôn luận công dân Việt Nam

QTDNL là quyền cơ bản của con người. Nó còn được gọi là “quyền của quyền”. Quyền này là phương tiện tối quan trọng để bảo vệ các quyền khác. Từ thế kỷ 17, các nhà nước dân chủ pháp quyền đã khẳng định QTDNL trong Hiến pháp quốc gia. Đây là điều kiện tốt nhất cho công dân và báo chí. Họ được hưởng QTDNL một cách bình đẳng. Tuyên ngôn thế giới về Quyền con người (UDHR) năm 1948 thừa nhận quyền này. Tuy nhiên, Điều 29, Khoản 2 UDHR quy định giới hạn bởi luật pháp. QTDNL có ý nghĩa pháp lý quan trọng. Nó giúp phân biệt bản chất nhà nước dân chủ pháp quyền. Quyền này cũng có ý nghĩa lý luận sâu sắc, là một vấn đề mở, với nhiều cách tiếp cận. Các nước cần nghiên cứu để áp dụng phù hợp.

Quan niệm và vận dụng QTDNL không giống nhau giữa các quốc gia. Tại Việt Nam, cần nghiên cứu bài bản về QTDNL trên báo chí của công dân. Nhiều khoảng trống nghiên cứu vẫn tồn tại. Việc hiểu đúng QTDNL rất cần thiết. Nó giúp đánh giá đúng, công bằng về báo chí. Điều này cũng giúp khẳng định báo chí có thỏa mãn nhu cầu hưởng thụ QTDNL của công dân hay không. Một nghiên cứu cẩn trọng sẽ làm rõ các khía cạnh này. Công chúng cần được đảm bảo quyền tiếp cận và phát biểu ý kiến. Báo chí đóng vai trò trung tâm trong việc thực hiện QTDNL.

Báo chí xuất hiện tại Tây Âu vào thế kỷ 17. Các nhà nghiên cứu lý luận báo chí đã chỉ ra bản chất đại chúng của nó. Báo chí là một phương tiện thông tin giao tiếp xã hội. Nó ra đời từ nhu cầu giao tiếp giữa con người với con người, và con người với xã hội. Khung tham chiếu người phát tin - người nhận tin minh họa rõ điều này. Nếu không có nhân dân sử dụng và thưởng thức báo chí, không có sự tham gia tranh luận, trao đổi ý kiến, thì báo chí không còn cần thiết. Điều này nhấn mạnh vai trò thiết yếu của công chúng. Báo chí cần phản ánh đa chiều các vấn đề xã hội. Nó là cầu nối thông tin giữa nhà nước và nhân dân, thúc đẩy đối thoại và sự hiểu biết.

Báo chí có thể liên kết xã hội. Nó đóng vai trò “diễn đàn” rộng lớn. Nhân dân có thể tham gia vào “chương trình nghị sự” quốc gia qua báo chí. Tuy nhiên, điều này phụ thuộc nhiều yếu tố. Yếu tố cơ bản là bản chất của thể chế chính trị. Thể chế chính trị nơi báo chí hoạt động quyết định vai trò này. Thế giới hiện có nhiều học thuyết, khuynh hướng tư tưởng khác nhau. Báo chí Việt Nam cần dựa trên nền tảng lý luận phù hợp. Nó cần trở thành diễn đàn để nhân dân nói lên tiếng nói. Việc nghiên cứu để tìm câu trả lời thỏa đáng cho vấn đề này rất cần thiết. Vai trò báo chí trong việc tạo ra một không gian dân chủ cho công dân cần được củng cố.

Đảng và Chính phủ Việt Nam luôn coi trọng quyền con người, quyền công dân. Điều này đã được khẳng định từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Quyền tự do ngôn luận của công dân được đặc biệt chú ý. Con người được xem là mục tiêu, động lực xây dựng chủ nghĩa xã hội. Hiến pháp năm 1946 của Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quy định rõ. Điều 10, Chương II Hiến pháp nêu: “Công dân Việt Nam có quyền: Tự do ngôn luận; Tự do xuất bản”. Quy định này là nền tảng pháp lý vững chắc. Nó khẳng định vị thế của QTDNL trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Đây là cam kết lâu dài của nhà nước đối với quyền công dân.

Hiến pháp năm 1946 đã trải qua 4 lần sửa đổi trong hơn 70 năm. Quy định “Công dân có quyền tự do ngôn luận” vẫn được giữ nguyên. Nội dung quyền còn được mở rộng. Các quyền như tự do tiếp cận thông tin, tự do khiếu nại, tố cáo được bổ sung. Tuy nhiên, việc thực thi quyền này gặp nhiều hạn chế. Nguyên nhân do hoàn cảnh lịch sử. Hai cuộc chiến tranh (chống Pháp, chống Mỹ) đã ảnh hưởng. Hai cuộc chiến tranh biên giới cũng gây khó khăn. Kinh tế và khoa học công nghệ chưa phát triển đầy đủ. Do đó, báo chí chưa thực hiện QTDNL của công dân tương xứng. Điều này đòi hỏi các giải pháp để đảm bảo thực thi đầy đủ hơn. Cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao năng lực báo chí.

Đại hội Đảng VI (1986) khởi xướng đường lối đổi mới. Mục tiêu là phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN. Cơ chế quản lý xã hội được xác định rõ: “Đảng lãnh đạo, Nhân dân làm chủ, Nhà nước quản lý”. Phương thức vận động quần chúng là “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. Quy chế dân chủ cơ sở được triển khai từ năm 1998. Đây là nền tảng căn bản, đảm bảo và mở rộng các quyền dân chủ. Đặc biệt là quyền tự do ngôn luận của công dân. Từ giai đoạn đổi mới, báo chí đã mạnh mẽ hơn. Báo chí bảo vệ sự thật, cung cấp thông tin minh bạch. Báo chí đã nói lên tiếng nói của công dân, góp phần vào quá trình dân chủ hóa.

Công dân Việt Nam ngày càng chủ động. Họ muốn góp tiếng nói dân chủ, có trách nhiệm với đất nước. Mục tiêu là “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Đất nước đang trong xu thế dân chủ cởi mở. Quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Báo chí cần xác định vai trò trong bối cảnh này. Báo chí phải làm gì để là diễn đàn dân chủ rộng lớn? Làm thế nào để thỏa mãn nhu cầu hưởng thụ QTDNL của công dân trên báo chí? Đây là vấn đề cần nghiên cứu một cách hệ thống. Cần có các giải pháp để báo chí phát huy tối đa vai trò của mình. Báo chí phải thích nghi với kỷ nguyên số, đáp ứng kỳ vọng của công chúng.